گفت‌وگو با محمدتقی فاضل میبدی

اولویت‌های امام علی (ع) با اولویت‌های ما فرق داشت

یکشنبه 20 فروردین ماه 1396 - ساعت 11:57
حضرت فرمودند: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ» به این معنا که اگر کسی خواسته باشد استبداد، رایی داشته باشد، آن جامعه را به هلاکت می‌کشاند. این هم مساله دیگری است که به نظر من از حکومت امام علی(ع) می‌توان آموخت که افراد مخالف در جامعه، حق دارند.

زحمت انجام و ویرایش این گفت‌وگو با خانم «یاسمن عزیزی» بوده است.

گروه روشنفکری-پایگاه تحلیلی بنیاد باران: محمدتقی فاضل‌میبدی ، متولد 1332 در سال ۱۳۵۰ به حوزه علمیه قم رفت و در محضر آیات باکوبی، میرزایدالله دوزدوزانی، سیدحسین موسوی تبریزی، یوسف صانعی، یحیی انصاری شیرازی، عبدالله جوادی آملی، مکارم شیرازی و حسینعلی منتظری تحصیل کرد. وی هم‌اکنون  علاوه بر عضویت در بنیاد باران، با مراکز علمی-پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی و دفتر تحقیقات به عنوان محقق همکاری می‌کند. او، عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم است.

در ادامه، گفت‌وگوی با محمدتقی فاضل میبدی به مناسبت فرارسیدن ولادت امام علی(ع) را می‌خوانید:

***

  • امام علی(ع) برای سیاست‌مداران امروزی چه درس‌هایی دارد و آنها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ما نسبت به حضرت علی(ع) می‌توانیم دوگونه نگاه سیاسی و حکومتی داشته باشیم، یکی این‌که بگوییم شکل و مدل حکومت را باید از امام علی(ع) آموخت که من این را قبول ندارم. چون شکل و مدل حکومت، یک مساله عرفی عقلایی است و دنیای بشریت هم روزبه‌روز بیشتر تلاش می‌کند که در حکومت به مدلی دست یابد که فساد در جامعه کمتر باشد، ظلم کمتر باشد و آدم‌ها در آزادی و راحتی بیشتری زیست کنند.

بنابراین نمی‌شود مدل و شکل حکومت را از امام علی(ع) آموخت چون خودِ حضرت هم بر اساس عرف زمانش حکومت ‌کرد. اما ما می‌توانیم الگوهایی از امام علی(ع) بگیریم که برای همه بشریت و برای همه تاریخ انسان‌ها درس باشد:

اولین مساله، این‌که امام علی(ع) دغدغه انسان و دغدغه کاهش درد آدم‌ها را داشت. یعنی در حکومت امام علی(ع)، انسان به عنوان انسان مطرح بود، فارغ از دین، عقیده و آیینش. این‌گونه است که به مالک اشتر هم می‌گوید سعی کن نگاهت به مردم یکسان باشد، از لحاظ عطوفت، برخورد. و آدم‌هایی که می‌خواهی در مصر با آنها زندگی ‌کنی و بر آنها حکومت ‌کنی، برادران دینی تو یا برادران غیرایمانی تو هستند، اما بالاخره، همه انسان‌اند و سعی کن که مثل یک حیوان درنده با آنها برخورد نکنی. بنابراین در دنیای معاصر، در دنیایی که حقوق بشر هم به شکل بسیار جدی مطرح هست، مهم‌ترین الگویی که انسان می‌تواند از حکومت امام علی(ع) بگیرد این است که انسان، کرامت دارد و عزت دارد. دغدغه دردِ انسان به عنوان انسان، و این انسان می‌تواند هر دین و عقیده و آیینی داشته باشد. یعنی شهروند یک کشور در نگاه امام علی(ع) به انسانیت است نه به دین و عقیده و آیین.

مساله دومی که انسان در هر مدل حکومتی، می‌تواند از حکومت امام علی(ع) بیاموزد، به رسمیت شناختن حق مخالف است. مساله‌ای که در دنیای امروز، کمتر به آن توجه می‌شود. یعنی امام علی(ع) حقوق مخالفان خود را به رسمیت می‌شناخت و مادامی که دست به اسلحه نبرده‌ بودند و مبارزه مسلحانه شروع نمی‌کردند، حضرت حق آنها را محترم می‌شمرد. نمونه عالی آن، برخورد حضرت با گروه خوارج بود که هنگامی که آنها دست به اسلحه بردند، امام سعی کرد جنگ را آغاز نکند و آنهایی که پشیمان شدند و اسلحه را کنار گذاشتند، با این‌که مخالف امام(ع) بودند، ولی حضرت حقشان را به رسمیت شناخت، آنها به مساجد می‌رفتند، نماز می‌خواندند، از بیت‌المال حقوق می‌گرفتند و… ولی ما در دنیای امروز به این مساله، اهمیت چندانی نمی‌دهیم، این‌که یک مخالف در یک نظام سیاسی، حق دارد مخالفت کند و باید حقش را به رسمیت شناخت.

و بالاخره این‌که اگر بخواهیم یک فکر بر یک جامعه حاکم باشد، این در نگاه امام علی(ع) مطرود است. لذا حضرت فرمودند: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ» به این معنا که اگر کسی خواسته باشد استبداد، رایی داشته باشد، آن جامعه را به هلاکت می‌کشاند. این هم مساله دیگری است که به نظر من از حکومت امام علی(ع) می‌توان آموخت که افراد مخالف در جامعه، حق دارند.

سومین مساله که به نظر من از نحوه حکومت‌داری امام علی(ع) می‌شود آموخت، مساله قدرت‌سازی و قدرت‌پرستی است. این مساله بسیار مهمی است که شما می‌بینید عده‌ای قدرت‌ساز و قدرت‌پرست‌اند. یعنی می‌خواهند یک نفر را بُت‌ کنند، شخص کنند، بر محوریت آن شخص هم حرکت کنند. امام علی(ع) وقتی به شهر انبار رفته بود، با دیدن استقبال مردمی، سخت مقاومت کرد و گفت این رسم پادشاهان را دور بریزید و سعی کنید با هیچ حاکمی این‌گونه برخورد نکنید. امام علی(ع)، سخت و به شدت با تملق و مداحی و دنبال اسب مرکب حاکم دویدن‌ها، برخورد کرده بود و معتقد بود همه آدم‌ها عزت و شرافت خود را باید در جامعه حفظ کنند.

  • نظر شما در خصوص نحوه حکومت کوتاه‌مدتِ امام علی(ع) پس از سال‌ها سکوت، چیست؟

امام علی(ع) از جهت سبقت در اسلام، نزدیک بودن با پیامبر، آگاه بودن به محتوای وحی و حضور در جبهه‌های جنگ، خود را برحق می‌دانستند و آن حاکمیتی که پس از پیامبر به وجود آمده بود را یک حاکمیت عُقَلایی نمی‌دانستند و بارها هم در جاهای مختلف انتقاد می‌کردند. ولی این‌که خودشان دنبال حکومت باشند و برای حکومت تلاش کنند، این را در هیچ جای تاریخ نمی‌بینیم که حضرت، برای حاکمیت تلاش کرده باشند. جالب این‌که تنها امامی که مردم برای حکومت به سراغش رفتند و همه در مسجد با او بیعت کردند، امام علی(ع) بود. برخلاف خلفای دیگر که شورا تعیین می‌شد که خلیفه را مشخص کند. اما تنها حکومتی که بعد از پیامبر با رای مستقیم مردم انتخاب شد، حکومت حضرت علی(ع) بود آن هم در مسجد و با حضور همه مردم. نمی‌خواهم بگویم مثل دموکراسی‌های امروز همه شهروندان رای دادند، این‌گونه نبوده، ولی به هرحال حکومتی بوده که با فشار مردم انتخاب شده و البته، خودِ حضرت هم نمی‌پذیرفت و زیر بار هم نمی‌رفت و می‌گفت مرا رها کنید، تا این‌که بالاخره مردم او را انتخاب کردند و به عنوان خلیفه مسلمین هم انتخاب شد. اما زمانی که حضرت، انتخاب شد، روی دو مساله انگشت گذاشت، پُست‌های سیاسی و تقسیم بیت‌المال و مسائل اقتصادی. این‌گونه نبود که از همان ابتدا برود سراغ این‌که حجاب زن را درست کنید، مصلی درست کنید، حسینیه بسازید و…، حضرت اصلا سراغ این مسائل نرفتند. آن‌چه در جامعه به هم ریخته شده بود و جامعه را از آن جامعه اسلامی به سوی جامعه جاهلیت کشانده بود را مورد توجه قرار دادند. مساله این بود که پُست‌ها بر اساس فامیلی و خویشاوندی تقسیم شده بود، یعنی آدم‌های لایق و شایسته در راس کارها نبودند و آدم‌هایی که کمتر لیاقت داشتند در راس امور حضور داشتند که این مساله را حضرت در خطبه‌های نهج‌البلاغه هم دارد.

یکی هم مساله تقسیم بیت‌المال بود که عده‌ای از طریق رانت و نزدیک بودن به خلیفه از پول‌های مسلمانان استفاده می‌کردند و ثروت خود و اقوامشان را زیاد می‌کردند، ثروت‌اندوزی می‌کردند، که متاسفانه شبیه آن را در تاریخ، بسیار داریم. یعنی رانت‌خواری به قول امروزی‌ها. حضرت، موقعی که آمد فرمود که من اگر این ثروت مسلمانان و بیت‌المال آنان در کابین زن‌ها هم رفته باشد، آن را به سوی بیت‌المال باز می‌گردانم و بسیار بر این قضیه جدی بودند. از سوی دیگر، آنهایی که نالایق بودند و سِمَتی داشتند را از روی کار برداشت و متاسفانه برخی از افراد جامعه این‌ها را تحمل نکردند و علیه امام توطئه کردند. این‌ها مسائلی است که ما باید از امام علی(ع) بیاموزیم.

 

نامه‌هایی که حضرت به استاندارها و فرماندارهایش نوشته، هیچ‌گاه برای مسائل جزئی و فرعی نبوده است، بلکه حضرت فقط آنجایی حساس شد و نامه نوشت که به بیت‌المال دست‌بُرد زده بودند و از ثروت مردم سوءاستفاده شده بود، به دلیل حساسیت بالای ایشان، کار به جایی رسید که در مقابل ایشان، جنگ را آغاز کردند. این هم نکته مهمی است.

و از همه این‌ها مهم‌تر این‌که می‌گوییم حکومت از آسمان باید درست شود و ریشه در بالا دارد! نه، این‌گونه نیست. البته بحث امامت، چیز دیگری است، ولی حاکمیت بر مردم در نگاه امام علی(ع) جز با انتخاب مردم و استقبال مردم و رای مردم، از هیچ راه دیگری حاصل نمی‌شود. پس از ضربت خوردن و قبل از شهادت امام علی(ع)، برخی رفتند و گفتند که «دستور بدهید مردم از امام حسن(ع) به عنوان حاکم تبعیت کنند» این در تاریخ آمده، ولی امام فرمودند من کسی را انتخاب نمی‌کنم، و هر کسی را که خودتان خواستید انتخاب کنید. این‌گونه نبود که پسر خودش را پس از خودش انتخاب کند و بگوید بعد از من پسرم حاکم شماست و امام حسن هم از طریق انتخاب مردم حاکم شد و نه از طریق انتصاب پدرش. در هر صورت این‌ها الگوهای بسیاری است که ما می‌توانیم از امام علی (ع) بیاموزیم، به ویژه در دنیای امروز در قدرت‌پرستی و زورپرستی و در دنیایی که به نام دین، هزاران ظلم و جور و جفا می‌شود.

  • و سخن آخر…

تلاش کنیم که از ولادت امام علی(ع)، فقط تاریخ ولادت نیاموزیم که حضرت چه روزی به دنیا آمدند، این‌ها به نظر من اصلا مهم نیست، آن چه که مهم است، این است که ما چگونه می‌توانیم از این امام و انسان‌های برجسته تاریخ، یک الگوی عملی بیاموزیم که به درد زندگی امروز بشر بخورد.

اگر شما افتخار کنید که شیعه علی هستید و در تاریخ اسلام، فردی به نام امام علی(ع) دارید، ولی در جامعه شما ظلم وجود داشته باشد، حق‌کشی وجود داشته باشد، حق مخالف به رسمیت شناخته نشود، به بیت‌المال دست‌اندازی شود، به رای مردم احترام گذاشته نشود، دین، ابزار قدرت و حکومت شود، به نظر من هیچ ارتباطی با امام علی(ع) وجود نخواهد داشت.

امام علی یک انسان آسمانی نیست، یک انسان تاریخی هم نیست، بلکه امام علی(ع) انسانی است که در زندگی همه بشریت باید حضور داشته باشد. ما که امامان خود را فقط برای شفاعت، روز قیامت و آسمان‌ها که نمی‌خواهیم، امام یعنی الگوی زندگی بشریت برای همیشه تاریخ. اگر شما بخواهید امام علی(ع) را به زندگی خود وارد کنید، یعنی باید تلاش کنید ظلم در جامعه کاهش یابد، عدالت در جامعه حاکم شود، به حقوق مردم احترام گذاشته شود: مساله‌ای که بسیار مهم است و در نهج‌البلاغه بر آن تاکید بسیار شده ولی کمتر در مردم دیده شده است.

پایان پیام

نظرات

پاسخ دهید